Verdiepende activiteit: Agressie

Een cliënt reageert agressief tijdens het gesprek.

Ieder mens kan boos en agressief worden. Agressie wordt in de psychologie omschreven als levensenergie die mensen van nature bezitten en die zij kunnen inzetten in tal van situaties, en die ook gereguleerd kan worden. 

In de praktijk ervaren we agressie echter dikwijls als grensoverschrijdend, beangstigend en verwarrend gedrag, omdat de cliënt de emotie niet goed beheerst (niet goed gereguleerd krijgt). Agressie komt vaak onverwachts, waardoor we ons als hulpverlener overvallen voelen. Vaak begrijpen we ook niet waar dergelijke reactie vandaan komt. Kennis van verschillende types agressie en waarom ze voorkomen kan helpen een en ander in de juiste context te plaatsen. Soms volstaat dit om de situatie te de-escaleren en kan je verder met je sessie. 

Laat echter nooit je eigen veiligheid in het gedrang komen! Bij het minste vermoeden dat dit het geval kan zijn: breng eerst jezelf in veiligheid en schakel hulp in.

Bij agressie kan er sprake zijn van: 

• interne escalaties (lang lontje): zwijgen, terugtrekken, vermijden, eenzaamheid, depressiviteit, zich verloren voelen;
• externe escalaties (kort lontje): aanvallen, verdedigen, schreeuwen, willen overtuigen, zwart/wit, willen winnen, van alles erbij halen, exploderen.

Het kan ook gebeuren dat spanningen zich intern opbouwen zonder dat je dit ziet. Iemand kan vervolgens toch ineens uitbarsten en dit kan dan onterecht gezien worden als een kort lontje. 

Er zijn vijf verschillende vormen (externe) agressie, en iedere vorm vraagt een andere aanpak.

1) Expressieve agressie: 

Hoe herkennen? Bij expressieve agressie uit een persoon zijn ongenoegen. Meestal is dit ongenoegen niet gericht op een ander persoon, maar meer op een bepaalde situatie of organisatie.

Reactie? Bij deze vorm van agressie kunt u het beste reageren door begrip te tonen voor de situatie van de persoon en een cliëntgerichte en probleemoplossende houding aan nemen. Let op: dit betekent nooit dat u geweld moet tolereren. 

2) Frustratie agressie: 

Hoe herkennen? Wanneer expressieve agressie niet op de juiste manier wordt aangepakt, kan deze vorm van agressie veranderen in frustratie agressie. Dit is het snel en onverwacht tonen van oplopende emoties en het ontstaan van een verminderde controle over het eigen gedrag. Frustraties ontstaan typisch over een dienstverlening of procedure binnen een organisatie en kunnen snel leiden tot een uitbarsting van geweld.

Reactie? De beste manier om frustratie agressie te verminderen, is door de persoon serieus te nemen. Neemt u de agressieve persoon niet serieus, dan is de kans groot dat de agressor nog bozer wordt. Door goed te luisteren, aandacht te besteden en begrip te tonen zal de agressor al snel kalmeren. Verder is het aan te raden om niet in discussie te gaan, maar pas in gesprek te gaan wanneer de emoties gezakt zijn.

Richtlijnen voor de aanpak van frustratieagressie:

• Zet in op kalmeren: benoem wat je onder het gedrag ziet en voelt.
• Vat het niet persoonlijk op: hou je eigen emoties onder controle.
• Laat de ander in zijn waarde.
• Reageer zo snel mogelijk.
• Laat stoom afblazen, laat uitrazen.
• Maak contact door actief te luisteren.
• Vraag naar feiten.
• Hou zelf een positieve lichaamstaal.
• Bied excuses aan voor eventuele fouten.
• Sturen: ik kan niet, maar ik kan of wil wel…

3) Instrumentele agressie: 

Hoe herkennen? Instrumentele agressie verwijst naar het bewust gebruiken van agressie om een bepaald doel te bereiken. Het is dus geen reactie, maar een bewuste actie. Het uiten van dreigingen is een veelvoorkomend verschijnsel van deze vorm van agressie. Vaak hebben mensen geleerd dat dit soort gedrag de enige manier is om in zeer moeilijke omstandigheden te overleven. Zolang je cliënt nog in overlevingsmodus zit, zal hij dit gedrag waarschijnlijk voortzetten. Ondanks het feit dat het directe gevaar er niet meer is voor hem. Hij gebruikt dit gedrag nu gewoon om iets te bekomen. 

Reactie? Het is van belang dat u hier consequent overkomt en de agressor laat weten dat agressief gedrag niet helpt om iets te bereiken. Let er hierbij wel op dat u uw eigen veiligheid niet in gevaar brengt.

Richtlijnen voor de aanpak van instrumentele agressie:

• Zet in op confronteren.
• Beschrijf en confronteer het gedrag.
• Meeveren om spanning te reguleren.
• Grijp zo snel mogelijk in.
• Hou je eigen emoties onder controle.
• Gebruik congruente lichaamstaal.
• Maak duidelijk dat dit gedrag voor jou ongewenst is door het gebruik van ik-boodschappen (ik voel… )
• Roep de persoon tot de orde.
• Stel de persoon expliciet voor de keuze.
• Herhalen; geef niet te snel op.
• Aarzel niet om hulp in te roepen.

Bij instrumentele agressie is het gevaar op escalatie groot. Als er een te zwakke reactie komt, kan de cliënt nóg agressiever gedrag inzetten totdat het doel bereikt is. 

4) Onbeheerste agressie: 

Hoe herkennen? Wanneer er sprake is van deze vorm van agressie is de persoon in kwestie vaak onvoorspelbaar en snel gewelddadig. De realiteitszin ontbreekt volledig en vaak heeft dat te maken met een verslaving en/of een psychische stoornis zoals de typische staat van hyperarousal of vechtrespons bij post-traumatische stressstoornis. Deze kan getriggerd worden door een stressvolle situatie, moment, persoon, of lichamelijke toestand.

Reactie? Deze vorm van agressie kan snel gevaarlijk worden omdat de persoon hierbij zelf de controle kwijt is. Je moet dus allereerst zorgen dat de situatie veilig wordt voor jou en de persoon zelf. Vervolgens moet je de spanning weghalen uit de situatie en de persoon.

Richtlijnen voor de aanpak van onbeheerste  agressie:

• Neem de dreiging weg. Ga uit de situatie waardoor de agressie is ontstaan.
• Breng de persoon in het hier en nu (naam noemen, bewust maken van omgeving, kleuren, geluid, geur…, laten wandelen/ bewegen).
• Wanneer spanning gezakt is kan je terugkomen op de betekenis van gedrag. Probeer de cliënt zicht te geven op het eigen gedrag (observaties geen oordeel, wat maakt dat je zo reageert,…)
• Wanneer gebeurt dit, wat kan jij/wij doen om dit te voorkomen.
• Zoek naar uitgang-mogelijkheden die in toekomst de spanning kunnen doen afnemen indien de gevoelens weer opkomen. Maak afspraken wat jullie doen in deze situatie.

Let op! Het inschakelen van extra hulp (eventueel in de vorm van politie) is bij deze vorm van agressie vaak noodzakelijk. De agressor is onvoorspelbaar en (extreem) agressief. Ga dus niet alleen aan de slag om de agressie te verminderen, maar doe dit samen met anderen. Laat nooit je eigen veiligheid in gevaar komen.

5) Agressie als gevolg van ziektes, bijvoorbeeld stofwisselingsziekte (schildklier, diabetes), dementie, NAH (niet aangeboren hersenletsel) of pijn 

Hoe herkennen? Deze vorm van agressie kan zich afhankelijk van de oorzaak op verschillende wijze uiten. Het is niet altijd mogelijk als hulpverlener een correct onderscheid te maken. Je zult je realiseren dat mensen niet bij elk van deze bronnen evenveel controle hebben over hun gedrag. Trauma, ziektes of andere psychische aandoeningen kunnen agressief gedrag veroorzaken. Het is belangrijk om dit te weten en te begrijpen als zorgverlener.

Reactie? Vaak uit agressie als gevolg van ziektes zich op dezelfde wijze als frustratieagressie. In dat geval kan je dezelfde methoden gebruiken die je gebruikt bij frustratieagressie. Bij verslaving gaat het echter vaak om instrumentele agressie die uit de straatcultuur afkomstig is maar evengoed zien we ook hier frustratieagressie voortkomende uit de afkickverschijnselen.